TASLAK — EDİTÖR ONAYI BEKLİYOR

Ekonomi sözlüğü

Ekonomi ve finans haberlerinde geçen temel kavramların kısa açıklamaları; resmî kaynağı olan maddeler ↗ ile işaretlidir. 69 terim. Bilgilendirme amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir.

A

Asgari ücret: Yasal olarak ödenebilecek en düşük ücret; Asgari Ücret Tespit Komisyonu belirler.

B

BDDK: Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu: bankaların denetim ve düzenleme otoritesi.
Bedelli sermaye artırımı: Ortaklardan nakit alınarak yapılan sermaye artırımı; rüçhan hakkı kullanılır.
Bedelsiz sermaye artırımı: Şirketin iç kaynaklardan sermayesini artırıp ortaklara ücretsiz yeni pay vermesi.
BES: Bireysel Emeklilik Sistemi: devlet katkılı gönüllü emeklilik tasarruf sistemi.
BIST 100: Borsa İstanbul'da işlem gören, piyasa değeri ve işlem hacmi en yüksek 100 şirketin hisselerinden oluşan ana endeks.
BIST 30: BIST 100 içindeki en büyük 30 şirketi kapsayan endeks; VİOP endeks vadeli işlemlerinin dayanağıdır.
Brent petrol: Kuzey Denizi kaynaklı, Avrupa ve Türkiye için referans ham petrol fiyatı (varil/dolar).
Bütçe açığı: Kamu harcamalarının gelirleri aşan kısmı; Hazine ve Maliye Bakanlığı aylık bütçe gerçekleşmelerini açıklar.
Büyüme: GSYH'nin bir önceki döneme ya da yıla göre reel (enflasyondan arındırılmış) değişimi.

C

Cari açık: Bir ülkenin mal, hizmet ve gelir dengesinde döviz çıkışının girişten fazla olması. TCMB ödemeler dengesi istatistikleriyle aylık açıklar.
CDS: Kredi temerrüt takası: bir borçlunun ödememe riskine karşı sigorta primi; ülke risk algısının göstergesi olarak izlenir.

Ç

Çekirdek enflasyon: Enerji, gıda, alkol-tütün ve altın gibi oynak kalemler dışarıda bırakılarak hesaplanan enflasyon göstergesi (TCMB'nin B ve C endeksleri).

D

Deflasyon: Fiyatlar genel düzeyinin düşmesi; talep ve üretimde daralma riski taşır.
Dezenflasyon: Enflasyonun düşmesi; fiyatlar artmaya devam eder ama artış hızı yavaşlar. Deflasyondan farklıdır.
Dış ticaret açığı: İthalatın ihracatı aşan kısmı; TÜİK ve Ticaret Bakanlığı verileriyle izlenir.
Dolar endeksi (DXY): ABD dolarının altı büyük para birimine karşı değerini ölçen endeks.
Döviz kuru: Bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatı. TCMB gösterge kuru işlem kuru değildir; bankalar kendi alış-satış kurlarını uygular.

E

ECB: Avrupa Merkez Bankası: euro bölgesinin para politikasını yürütür.
Emtia: Altın, petrol, bakır, buğday gibi standart nitelikli, borsalarda işlem gören hammaddeler.
Enflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin belirli bir dönemde sürekli artması. Türkiye'de tüketici fiyatları TÜFE, üretici fiyatları ÜFE ile ölçülür; TÜİK aylık açıklar. kaynak ↗
Eurobond: Yabancı para cinsinden, uluslararası piyasada ihraç edilen borçlanma senedi.

F

F/K oranı: Fiyat/Kazanç: hisse fiyatının hisse başına kâra bölümü; değerleme karşılaştırmalarında kullanılır.
Faiz dışı denge: Bütçe dengesinden faiz giderlerinin çıkarılmasıyla bulunan gösterge; mali disiplinin ölçüsü sayılır.
Faiz koridoru: Merkez bankasının gecelik borç alma ve borç verme faizleri arasındaki bant; politika faizi bu bandın içinde yer alır.
FAVÖK: Faiz, amortisman ve vergi öncesi kâr (EBITDA); faaliyet kârlılığının göstergesi.
Fed: ABD Merkez Bankası (Federal Reserve); FOMC toplantılarında federal fon faizini belirler, küresel piyasaları etkiler.

G

Gelir vergisi dilimi: Gelirin artan oranlı vergilendirildiği tutar aralıkları; her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir.
Gösterge tahvil: Piyasada en çok işlem gören, faiz seviyesine referans alınan devlet tahvili (Türkiye'de genellikle 2 ve 10 yıllık).
Gram altın: Bir gram 24 ayar altının TL fiyatı; ons altın × USD/TRY ÷ 31,1035 formülüne yakın hareket eder.
GSYH: Gayrisafi Yurt İçi Hasıla: bir ülkede belirli dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeri. TÜİK çeyreklik açıklar.

H

Halka arz: Bir şirketin paylarını ilk kez ya da ek olarak yatırımcılara satışa sunması; SPK onayı ve izahname gerektirir.

İ

İhracat: Yurt içinde üretilen mal ve hizmetlerin yurt dışına satışı.
İşsizlik oranı: İş gücü içinde iş arayıp bulamayanların oranı; TÜİK aylık hanehalkı işgücü araştırmasıyla açıklar.

K

KAP: Kamuyu Aydınlatma Platformu: borsa şirketlerinin özel durum açıklamaları ve finansal tablolarını yayımladığı resmî platform.
Kredi notu: Derecelendirme kuruluşlarının (S&P, Moody's, Fitch) borçlunun ödeme kabiliyetine verdiği not; yatırım yapılabilir seviye eşiği önemlidir.
Kripto varlık: Dağıtık defter teknolojisiyle üretilen dijital varlık (ör. Bitcoin); Türkiye'de SPK düzenlemesine tabi.
Kur korumalı mevduat (KKM): Getirisi kur artışına karşı korunan TL mevduat ürünü; kur artışı faizi aşarsa fark ödenir.

L

Likidite: Bir varlığın değer kaybetmeden hızla nakde çevrilebilme kolaylığı; piyasada nakit bolluğu anlamında da kullanılır.

M

Makroihtiyati tedbir: Finansal istikrar için kredi büyümesi, mevduat ve döviz pozisyonlarına yönelik düzenlemeler (BDDK/TCMB).
Mevduat faizi: Bankaların vadeli mevduata ödediği faiz; stopaj sonrası net getiri yatırımcı için belirleyicidir.

O

Ons altın: Uluslararası piyasada altının troy ons (31,1035 gram) başına dolar fiyatı; gram altın TL fiyatı ons fiyatı ile dolar kurundan türetilir.

Ö

Özel durum açıklaması: Şirketin pay fiyatını etkileyebilecek gelişmeleri KAP üzerinden kamuya duyurma yükümlülüğü.

P

Parasal gevşeme: Faiz indirimi ya da likidite artırımıyla ekonomiyi canlandırma politikası.
Parasal sıkılaştırma: Merkez bankasının faiz artırımı ya da likidite çekerek talebi ve enflasyonu frenlemesi.
Parite: İki yabancı para birimi arasındaki kur (ör. EUR/USD).
Pay geri alımı: Şirketin kendi hisselerini borsadan satın alması; SPK düzenlemelerine tabidir, fiyat desteği ya da sermaye yönetimi amacı taşır.
PD/DD: Piyasa Değeri/Defter Değeri: şirketin borsa değerinin özkaynaklarına oranı.
Politika faizi: Merkez bankasının bankalara kısa vadeli fonlama sağlarken uyguladığı temel faiz oranı. TCMB'de bir hafta vadeli repo ihale faizidir; kararlar Para Politikası Kurulu toplantılarında açıklanır. kaynak ↗
PPK: Para Politikası Kurulu: TCMB'nin faiz ve para politikası kararlarını aldığı kurul. Karar metni ve özet toplantı sonrası yayımlanır.

R

Reel faiz: Nominal faizden beklenen enflasyonun düşülmesiyle bulunan faiz; tasarrufun satın alma gücü açısından getirisini gösterir.
Resesyon: Ekonominin daralması; yaygın tanımda art arda iki çeyrek negatif büyüme.

S

SPK: Sermaye Piyasası Kurulu: borsa, aracı kurum, fon ve halka arzların düzenleyici otoritesi.
Stagflasyon: Yüksek enflasyon ile durgun büyümenin (ve genellikle yüksek işsizliğin) bir arada görülmesi.
Stopaj: Gelirin kaynağında kesilen vergi; mevduat, fon ve tahvil getirilerinde oran vade ve enstrümana göre değişir.
Sukuk (kira sertifikası): Faizsiz finans ilkelerine uygun, varlığa dayalı borçlanma aracı.
Swap: İki tarafın para birimi ya da faiz akışlarını belirli vadeyle takas ettiği türev sözleşme; TCMB'nin bankalarla döviz swapları rezerv tartışmalarında öne çıkar.

T

Tahvil: Devlet ya da şirketin borçlanmak için çıkardığı, belirli vadede anapara ve faiz ödeyen borç senedi.
TCMB gösterge kuru: TCMB'nin her iş günü saat 15.30'da ilan ettiği döviz alış-satış kurları; muhasebe ve sözleşmelerde referans alınır.
TCMB rezervleri: Merkez bankasının döviz ve altın varlıkları; brüt ve net rezerv ayrımı ile swap hariç net rezerv sık izlenen göstergelerdir.
TEFAS: Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu: yatırım fonlarının tek noktadan işlem gördüğü Takasbank platformu.
Temettü: Şirketin kârından ortaklarına dağıttığı pay; nakit ya da bedelsiz pay olarak verilebilir.
TÜFE: Tüketici Fiyat Endeksi: hanehalkının tükettiği mal ve hizmet sepetinin fiyat değişimini ölçen endeks. Manşet enflasyon genellikle yıllık TÜFE değişimidir.

Ü

ÜFE (Yİ-ÜFE): Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi: üreticilerin sattığı malların fiyat değişimi. TÜFE'ye öncü sayılır.

V

VİOP: Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası: Borsa İstanbul'da endeks, döviz, altın ve pay vadeli işlemlerinin yapıldığı piyasa.
Volatilite: Fiyatların dalgalanma şiddeti; yüksek volatilite yüksek belirsizlik demektir.

Y

Yatırım fonu: Yatırımcılardan toplanan paranın portföy yönetim şirketince menkul kıymetlerde değerlendirildiği araç; TEFAS'ta alınıp satılır.
Yeniden değerleme oranı: Vergi, harç ve cezaların yıllık güncellenmesinde kullanılan, ÜFE'ye dayalı oran.

Z

Zorunlu karşılık: Bankaların topladıkları mevduatın belirli oranını merkez bankasında tutma yükümlülüğü; TCMB'nin likidite aracıdır.